SOP zamknął drzwi fotoreporterowi. NSA przypomniał, że bezpieczeństwo nie zwalnia państwa z kontroli.

Na pierwszy rzut oka to spór proceduralny: czy czynność sprawdzająca Służby Ochrony Państwa może być zaskarżona do sądu administracyjnego. W praktyce chodzi o coś znacznie większego. Jeżeli fotoreporter zostaje negatywnie zweryfikowany przed wydarzeniem ochranianym przez SOP w obiekcie Prezesa Rady Ministrów, to nie traci dostępu do abstrakcyjnej usługi. Traci możliwość wykonywania pracy przy wydarzeniu publicznym, które dotyczy władzy.

Bezpieczeństwo osób ochranianych jest realnym obowiązkiem państwa. Nikt rozsądny nie twierdzi, że SOP ma wpuszczać każdego i wszędzie bez sprawdzenia. Problem zaczyna się wtedy, gdy czynność sprawdzająca działa jak decyzja o skutkach zawodowych, ale nie ma czytelnej formy, jasnych kryteriów i skutecznej drogi kontroli. Wtedy państwo mówi obywatelowi: zostałeś wykluczony, ale nie możesz normalnie sprawdzić, dlaczego i czy zgodnie z prawem.

NSA nie przesądził, że fotoreporter miał rację co do istoty sprawy. To trzeba podkreślić. NSA uznał natomiast, że WSA przedwcześnie odrzucił skargę, bo nie wyjaśnił dostatecznie, dlaczego zaskarżonej czynności nie można zakwalifikować jako podlegającej kontroli. I właśnie ten element jest politycznie oraz obywatelsko najważniejszy. Sąd nie może zamykać drzwi, zanim naprawdę sprawdzi, czy obywatel w ogóle ma inne drzwi.

Rzecznik Praw Obywatelskich opisał sprawę 10 czerwca 2026 r. Fotoreporter został negatywnie zweryfikowany przez SOP jako osoba mająca wziąć udział w wydarzeniu ochranianym przez tę służbę w obiekcie Prezesa Rady Ministrów. Dziennikarz zaskarżył czynności SOP do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W skardze do WSA domagał się stwierdzenia bezskuteczności czynności SOP oraz zaprzestania udostępniania informacji o negatywnej weryfikacji innym organom władzy publicznej. Według opisu RPO zarzucał m.in. brak podstawy prawnej czynności, nieokreślenie jej formy, kryteriów i skutków prawnych, a także naruszenie wolności wykonywania zawodu, prawa do pracy, ochrony danych i standardów wynikających z prawa krajowego oraz europejskiego.

Komendant SOP wniósł o odrzucenie skargi, wskazując m.in. na niewyczerpanie środków przed organem właściwym w sprawie danych osobowych. WSA 22 grudnia 2025 r. odrzucił skargę, uznając, że wynik czynności służbowych SOP nie mieści się w katalogu spraw podlegających jurysdykcji sądów administracyjnych. Sąd wskazał też, że skargi dotyczące przetwarzania danych osobowych rozpoznaje Prezes UODO.

RPO wniósł skargę kasacyjną do NSA. 29 maja 2026 r. NSA, sygn. III OSK 785/26, uchylił postanowienie WSA i zwrócił sprawę do ponownego rozpoznania. Według komunikatu RPO NSA uznał, że WSA przedwcześnie odrzucił skargę, ponieważ nie wyjaśnił podstawy uznania, że zaskarżonej czynności nie można traktować jako czynności zaskarżalnej.

Najciekawszy mechanizm tej sprawy można nazwać decyzją bez decyzji. Formalnie SOP wykonuje czynności sprawdzające. To nie musi wyglądać jak klasyczna decyzja administracyjna z pouczeniem, uzasadnieniem i terminem odwołania. Ale dla dziennikarza skutek może być bardzo konkretny: nie wejdziesz, nie pracujesz, nie fotografujesz, nie wykonujesz zlecenia, tracisz część przychodu i możesz mieć problem przy kolejnych wydarzeniach, jeżeli informacja o negatywnej weryfikacji krąży między organami.

To jest szczególnie niebezpieczne w relacji państwo-media. Klasyczna odmowa administracyjna jest widoczna. Można ją pokazać, zaskarżyć, przeanalizować, porównać z przepisami. Czynność sprawdzająca jest bardziej mglista. Może być uzasadniana bezpieczeństwem, oparta na danych niedostępnych dla zainteresowanego i pozbawiona jasnej ścieżki odwoławczej. W efekcie skutek dla obywatela jest realny, a odpowiedzialność instytucji pozostaje rozmyta.

Państwo lubi takie konstrukcje, bo dają elastyczność. Służba może powiedzieć, że nie podejmowała decyzji administracyjnej, tylko wykonała czynności ochronne. Sąd pierwszej instancji może powiedzieć, że to nie jest sprawa dla sądu administracyjnego. Organ ochrony danych może zająć się wycinkiem dotyczącym przetwarzania danych. A obywatel zostaje między instytucjami z pytaniem: kto właściwie odpowiada za skutki, które mnie dotknęły?

Pierwsza patologia to brak widocznych kryteriów. Jeżeli służba ochronna odmawia dziennikarzowi wejścia na wydarzenie, powinna istnieć procedura pozwalająca przynajmniej w kontrolowany sposób sprawdzić podstawę takiej weryfikacji. Nie chodzi o ujawnianie wrażliwych metod ochrony. Chodzi o minimum państwa prawa: obywatel musi wiedzieć, czy działanie miało podstawę, formę, granice i możliwość zakwestionowania.

Druga patologia to rozdzielenie skutku od odpowiedzialności. Skutek jest prosty: dziennikarz nie wykonuje pracy. Odpowiedzialność staje się skomplikowana: SOP mówi o czynnościach sprawdzających, WSA mówi o braku jurysdykcji, sprawa danych osobowych może trafiać do UODO, a wolność słowa i prawo do pracy rozpływają się między procedurami. Tak właśnie wygląda administracyjna bezradność obywatela wobec władzy.

Trzecia patologia to ryzyko efektu mrożącego. Jeżeli dziennikarz wie, że może zostać negatywnie zweryfikowany bez jasnego uzasadnienia i bez oczywistej drogi sądowej, zaczyna działać ostrożniej. Redakcja może przestać wysyłać go na określone wydarzenia. Zleceniodawcy mogą uznać go za problematycznego. Władza nie musi nikogo formalnie karać. Wystarczy stworzyć procedurę, której skutków trudno się pozbyć.

Czwarta patologia dotyczy wydarzeń w obiektach władzy wykonawczej. Im bliżej premiera, ministrów i instytucji rządowych, tym większe znaczenie ma kontrola dostępu mediów. Ochrona bezpieczeństwa nie może stać się techniczną bramką do selekcji niewygodnych osób. Nie twierdzę, że tak było w tej sprawie. Twierdzę, że prawo musi być tak skonstruowane, aby taka możliwość była kontrolowalna, a nie ukryta pod hasłem czynności sprawdzających.

Ta sprawa dotyczy nie tylko dziennikarzy. Dotyczy każdego obywatela, który może zostać dotknięty działaniem państwa o realnych skutkach, ale bez klasycznej formy decyzji. Jeżeli władza może powiedzieć, że to nie była decyzja, tylko czynność, a potem sąd odrzuci skargę bez dokładnego zbadania podstaw, obywatel traci jedną z najważniejszych gwarancji: możliwość niezależnej kontroli.

Dla mediów stawka jest dodatkowo wysoka. Fotoreporter nie jest dekoracją wydarzenia publicznego. Jest częścią mechanizmu kontroli społecznej nad władzą. Obraz z wydarzeń rządowych, dostęp do przestrzeni publicznej i możliwość dokumentowania działań najważniejszych osób w państwie są elementem wolności prasy. Państwo ma prawo chronić wydarzenia. Nie ma prawa budować procedur tak nieprzejrzystych, że dziennikarz nie wie, jak skutecznie bronić swoich praw.

Dla obywatela to również sprawa danych. Negatywna weryfikacja może być informacją obciążającą reputacyjnie i zawodowo. Jeżeli ma być udostępniana innym organom, musi istnieć jasna podstawa, zakres i kontrola. W przeciwnym razie państwo może tworzyć nieformalny cień nad człowiekiem: bez wyroku, bez jawnej decyzji, bez łatwego sposobu oczyszczenia sytuacji.

Władza w takich sprawach najczęściej używa słowa „bezpieczeństwo”. To słowo działa jak zamknięcie dyskusji. Kto pyta o procedurę, może zostać przedstawiony jako ktoś, kto nie rozumie ryzyka. To fałszywe przeciwstawienie. Można rozumieć ryzyko ochronne i jednocześnie żądać kontroli prawnej. W państwie demokratycznym bezpieczeństwo nie jest zaklęciem, które wyłącza konstytucję.

Druga technika to przerzucanie sprawy do wąskiego pudełka danych osobowych. Oczywiście, jeśli SOP przetwarza dane, UODO może mieć znaczenie. Ale problem fotoreportera nie kończy się na danych. Dotyczy pracy, dostępu do wydarzenia, wolności prasy i skutku zawodowego. Jeżeli państwo rozbije sprawę na małe techniczne fragmenty, obywatel może wygrać spór o jeden element, a przegrać całość własnej sytuacji.

Trzecia technika to ukrycie w języku służbowym. „Czynności sprawdzające” brzmią neutralnie, jak kontrola listy obecności. Tymczasem w praktyce mogą decydować o tym, kto dostanie dostęp do wydarzenia w obiekcie władzy. Warto zapamiętać prostą zasadę: gdy neutralne słowo administracyjne wywołuje poważny skutek dla obywatela, trzeba pytać o podstawę, kryteria, kontrolę i możliwość odwołania.

Po pierwsze, WSA po zwrocie sprawy powinien precyzyjnie zbadać, czy czynności SOP w tym konkretnym układzie miały charakter zaskarżalny. Nie chodzi o automatyczne uznanie racji dziennikarza, lecz o rzetelne ustalenie, czy skutek czynności i jej publicznoprawny charakter nie wymagają sądowej kontroli.

Po drugie, trzeba ustalić, jakie kryteria SOP stosuje wobec przedstawicieli mediów przy wydarzeniach w obiektach najwyższych organów władzy. Część informacji może pozostać niejawna ze względów bezpieczeństwa, ale sama procedura, tryb komunikowania wyniku i możliwość zakwestionowania nie mogą być całkowicie nieprzejrzyste.

Po trzecie, należy sprawdzić, czy informacja o negatywnej weryfikacji była lub mogła być przekazywana innym organom władzy publicznej, na jakiej podstawie i z jakim skutkiem dla dziennikarza. Po czwarte, potrzebna jest odpowiedź ustawodawcy: czy obecne przepisy o SOP wystarczająco jasno regulują skutki czynności wobec osób wykonujących zawód dziennikarza i dostępnych środków ochrony prawnej.

Moim zdaniem ta sprawa jest ważniejsza niż wygląda w nagłówku. Nie chodzi tylko o jednego fotoreportera i jedno wydarzenie. Chodzi o model państwa, w którym służba może zamknąć drzwi do wydarzenia w centrum władzy, a obywatel musi potem szukać, czy w ogóle istnieje sąd właściwy do sprawdzenia tej czynności. To odwrócenie zdrowej logiki państwa prawa. Najpierw powinno być jasne, kto odpowiada i jak można się odwołać. Dopiero potem obywatel ma być odsyłany między instytucjami.

NSA zachował się w tej sprawie jak sąd, który nie zgadza się na zbyt szybkie zamknięcie korytarza. Nie przesądził sporu za WSA, ale powiedział: nie wystarczy stwierdzić, że to nie wasza sprawa, trzeba to wyjaśnić. To ważny sygnał dla całej administracji. Czynności służb nie stają się poza kontrolą tylko dlatego, że zostały nazwane czynnościami.

Władza, która naprawdę ufa legalności własnych procedur, nie powinna bać się sądu. Jeżeli negatywna weryfikacja fotoreportera była zasadna, państwo powinno umieć to obronić w granicach prawa, także z poszanowaniem informacji niejawnych. Jeżeli nie była zasadna, obywatel powinien mieć realną drogę naprawy skutków. Najgorszy wariant to szara strefa administracyjna: zbyt poważna, by ją zignorować, i zbyt nieformalna, by ją skutecznie zaskarżyć.

Najbliższa konsekwencja jest procesowa: sprawa wraca do WSA, który będzie musiał ponownie zająć się dopuszczalnością skargi. Jeżeli sąd uzna, że czynności SOP podlegają kontroli, może to otworzyć ważną ścieżkę dla innych osób dotkniętych podobnymi weryfikacjami. Jeżeli skarga znów zostanie odrzucona, kluczowe będzie, czy uzasadnienie odpowie na standard wskazany przez NSA.

Szersza konsekwencja dotyczy relacji służb z mediami. SOP i inne instytucje zabezpieczające wydarzenia publiczne będą musiały liczyć się z pytaniem, czy ich czynności wobec dziennikarzy mają wystarczające gwarancje proceduralne. To dobrze. Służby powinny być skuteczne, ale skuteczność władzy nie może oznaczać niewidzialności jej decyzji.

W państwie prawa nawet drzwi pilnowane przez służbę nie mogą prowadzić do pokoju bez sądu. Bezpieczeństwo chroni władzę przed zagrożeniem. Kontrola sądowa chroni obywatela przed arbitralnością. Jeżeli zabraknie tej drugiej ochrony, każda weryfikacja może stać się wyrokiem bez kartki papieru.