Fundusz mieszkaniowy pod ostrzałem NIK. 28 z 30 jednostek z nieprawidłowościami.

Pieniądze na mieszkania leżały w banku NIK opublikowała świeże omówienie kontroli Rządowego Funduszu Rozwoju Mieszkalnictwa: prawie 3,5 mld zł wydano poza ustawą budżetową, a w 28 z 30 skontrolowanych jednostek Izba wskazała działania nielegalne, niegospodarne, niecelowe lub nierzetelne. Najmocniejszy obraz jest prosty: pieniądze miały przyspieszyć budowę mieszkań, tymczasem część środków w SIM-ach pracowała w bankach, a wydatki na same mieszkania były śladowe wobec przekazanego wsparcia. Rządowy Fundusz Rozwoju Mieszkalnictwa miał wspierać gminy w obejmowaniu udziałów lub akcji w Społecznych Inicjatywach Mieszkaniowych.

W praktyce chodziło o mieszkania na wynajem z umiarkowanym czynszem, czyli segment szczególnie ważny dla ludzi, których nie stać ani na kredyt po cenach rynkowych, ani na komercyjny najem w dużym mieście. To miał być publiczny mechanizm na realny problem, nie dekoracja do konferencji. W publikacji z 6 maja 2026 r. NIK przypomniała wyniki kontroli P/24/091. Izba stwierdziła, że Fundusz nie działał prawidłowo. W 28 z 30 skontrolowanych jednostek ujawniono działania, które NIK zakwalifikowała jako nielegalne, niegospodarne, niecelowe lub nierzetelne.

Kontrola objęła Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, Krajowy Zasób Nieruchomości, 14 spółek SIM i 14 gmin-wspólników z siedmiu województw. Skala jest duża. Według informacji NIK środki Funduszu w wysokości 3473,8 mln zł zostały wydatkowane poza ustawą budżetową. Izba oceniła, że nie sprzyjało to jednolitości i przejrzystości planowania wydatków państwa na cele mieszkaniowe oraz ograniczało kontrolę parlamentarną i społeczną.

W języku domowym wygląda to tak: rachunek za mieszkanie nie leży w głównym zeszycie wydatków, tylko w osobnej kopercie, którą można pokazać dopiero wtedy, gdy ktoś zacznie szukać. Dokument NIK wskazuje też na problem kompetencyjny. Pomoc w wysokości co najmniej 2,99 mld zł miała zostać udzielona gminom bez wymaganego udziału ministra zarządzającego Funduszem. Cały proces, od przyjęcia wniosków po dyspozycje wypłat, realizował KZN na podstawie umowy z ministrem. Według NIK minister nie wykonał wyłącznej kompetencji do rozstrzygania o wsparciu, której nie mógł delegować na prezesa KZN.

To jest sedno mechanizmu: odpowiedzialność formalnie była wysoko, ale decyzje operacyjnie przesunęły się niżej. Najbardziej kompromitująca dla systemu jest relacja między pieniędzmi przekazanymi spółkom a efektem budowlanym. Do 31 marca 2024 r. w 14 skontrolowanych SIM na przedsięwzięcia inwestycyjno-budowlane przeznaczono 58,3 mln zł. To zaledwie 6,5 proc. łącznej kwoty 891,3 mln zł środków Funduszu przekazanych tym spółkom. Innymi słowy: na budowanie mieszkań poszedł mały kawałek tortu, a reszta tortu obsługiwała otoczenie programu. Można to nazwać fazą organizacyjną, ale dla osoby czekającej na czynszowe mieszkanie brzmi to jak żart z długim regulaminem.

NIK odnotowała, że niski postęp inwestycji pozwalał SIM-om lokować wolne środki z Funduszu w bankach i uzyskiwać przychody finansowe przekraczające wydatki na budowę mieszkań. To zdanie powinno wybrzmieć spokojnie, bo samo w sobie wystarczy. Publiczne pieniądze przeznaczone na mieszkania mogły leżeć na lokacie skuteczniej niż pracować na placu budowy. Mieszkanie jest konkretem: ściany, okna, klucze, czynsz. Odsetki na rachunku nie dają rodzinie dachu nad głową. W kontrolowanych SIM-ach ponad 51 proc. kosztów działalności stanowiły wynagrodzenia pracowników, z czego połowę stanowiły koszty wynagrodzeń członków zarządów i rad nadzorczych.

W 10 z 14 sprawdzonych SIM część stała pensji prezesa zarządu została podwyższona do poziomu od 3,5 do 5-krotności podstawy wymiaru. NIK uznała, że uzasadnienia tych podwyżek nie odpowiadały zasadom gospodarowania mieniem publicznym, a upubliczniły je jedynie dwie z dziesięciu zobowiązanych do tego gmin. W sześciu z 14 SIM Izba stwierdziła nieprawidłowości w dysponowaniu mieniem spółki na łączną kwotę 8,1 mln zł. Chodziło m.in. o dokumentację projektową, nadmierne wynagrodzenia, usługi doradcze i marketingowe oraz zakup i użytkowanie samochodów osobowych. W SIM Opolskie wydatki na usługi obce wyniosły 3073,9 tys. zł, w tym co najmniej 2114,1 tys. zł na informację, promocję i reklamę.

Wśród zakwestionowanych działań NIK wymieniła m.in. współorganizację zajęć dla dzieci w siłowni, wyprawy wysokogórskie, siatkówkę plażową, wsparcie lokalnego klubu sportowego oraz zakup trzech tysięcy biletów do lunaparku za 57 tys. zł. To nie jest zarzut, że każda złotówka została wydana bezprawnie. To jest obraz systemu, w którym cel publiczny został przykryty kosztami struktury i promocji. Mieszkania miały być produktem końcowym, ale z dokumentów NIK wyłania się katalog działań pobocznych: zarządy, rady, obsługa zewnętrzna, reklama, lokowanie środków, a dopiero potem realna budowa.

Jeśli program mieszkaniowy zaczyna przypominać biuro podróży z działem marketingu, obywatel ma prawo zapytać, gdzie są klucze. Izba wskazała również na wnioski gmin. Spośród 1188 wniosków 115, czyli 9,7 proc., miało zostać rozpatrzonych z naruszeniem regulacji prawnych. W przypadku co najmniej 488 wniosków, czyli 41,1 proc., NIK stwierdziła dowolność postępowania. Praktyki kwestionowane przez kontrolerów polegały m.in. na rozpatrywaniu wniosków i kierowaniu dyspozycji wypłaty poza kolejnością oraz na zwłoce sięgającej nawet 209 dni.

Przy takiej skali dowolności kolejka po publiczne pieniądze przestaje wyglądać jak procedura, a zaczyna jak drzwi z kilkoma klamkami. Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej nie zgodziło się z ocenami NIK. W stanowisku podpisanym przez Katarzynę Pełczyńską-Nałęcz podkreślono m.in., że w ocenie ministerstwa NIK nie rozgraniczyła działań podejmowanych przed 2024 r. i po zmianach w składzie Rady Ministrów oraz w zarządzie KZN na przełomie 2023 i 2024 r. Minister wskazała też, że działania po objęciu funkcji były nakierowane na uzdrowienie sytuacji. NIK w opinii do tego stanowiska zaznaczyła natomiast, że ocena dotyczyła działalności organu administracji rządowej, a nie konkretnej osoby.

Status sprawy jest więc precyzyjny: mamy kontrolę NIK, liczby, ocenę nieprawidłowości, stanowisko ministerstwa odrzucające część wniosków oraz odpowiedź NIK. Nie ma w tym materiale podstaw do przypisywania komukolwiek winy karnej. Są natomiast bardzo mocne podstawy do opisania mechanizmu publicznego pieniądza, który miał budować mieszkania, a przez lata w dużej części obsługiwał aparat organizacyjny i finansowy wokół budowania. Sprawa ma znaczenie bieżące, bo dotyczy jednego z najczulszych punktów państwa: mieszkalnictwa. Każda władza obiecuje tańsze mieszkania, większą dostępność i pomoc dla ludzi o niższych dochodach. Dokumenty NIK pokazują jednak, że sam publiczny cel nie gwarantuje publicznego efektu.

Bez kontroli, jawnych mierników i egzekwowania odpowiedzialności nawet dobry szyld może stać się parawanem dla kosztownej administracyjnej maszynerii. Jeżeli państwo chce przekonać obywateli, że programy mieszkaniowe są czymś więcej niż politycznym opakowaniem, powinno pokazać prosty bilans: ile pieniędzy trafiło do spółek, ile realnie poszło na budowę, ile mieszkań powstało, ile kosztowały struktury, wynagrodzenia, doradztwo i promocja. Bo mieszkania nie powstają od procentu bankowego, od baneru ani od biletu do lunaparku. Powstają wtedy, gdy publiczne pieniądze trafiają na budowę, a nie krążą wokół niej jak urzędowy dron.