Ten sam brak samodzielności, inne pieniądze. RPO pyta rząd o dodatek dopełniający.

Dodatek dopełniający miał być odpowiedzią państwa na oczywisty problem: osoby z najcięższą niepełnosprawnością i trwałą niesamodzielnością nie mogą żyć na świadczeniach, które nie pozwalają na realne pokrycie kosztów codziennego funkcjonowania. To założenie jest słuszne. Państwo nie robi łaski, gdy wspiera człowieka, który nie może samodzielnie pracować ani funkcjonować bez pomocy. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy pomoc jest zaprojektowana tak wąsko, że dzieli ludzi w podobnie dramatycznej sytuacji według formalnego źródła renty.

Rzecznik Praw Obywatelskich 3 czerwca 2026 r. opublikował wystąpienie do Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Agnieszki Dziemianowicz-Bąk. Wystąpienie dotyczy skarg obywateli na zasady dodatku dopełniającego. To nie jest spór o techniczny szczegół ustawy. To pytanie, czy państwo wprowadziło świadczenie, które pomaga jednej grupie osób z niepełnosprawnościami, a inną grupę, znajdującą się w zbliżonej sytuacji faktycznej, zostawia z poczuciem, że jej krzywda ma gorszy kod w systemie.

1 stycznia 2025 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o rencie socjalnej, która wprowadziła dodatek dopełniający. Zgodnie z informacją MRPiPS świadczenie przysługuje osobie uprawnionej do renty socjalnej, będącej całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji. Ministerstwo podaje, że od marca 2026 r. kwota dodatku wynosi 2704,71 zł, a sama renta socjalna 1978,49 zł.

ZUS informuje, że dodatek może być przyznany z urzędu osobom, które na 1 stycznia 2025 r. miały prawo do renty socjalnej i orzeczoną niezdolność do samodzielnej egzystencji. W innych przypadkach konieczny jest wniosek oraz prawomocne orzeczenie lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

RPO nie kwestionuje samej potrzeby dodatku. Wskazuje jednak, że zasadnicze wątpliwości budzi ograniczony krąg osób objętych świadczeniem. Prawo do dodatku mają wyłącznie osoby uprawnione do renty socjalnej, co nie obejmuje wszystkich osób z niepełnosprawnością, które są całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji, ale mają świadczenia rentowe z innych systemów.

Adresatem wystąpienia RPO jest Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Odpowiedzialność obecnej władzy polega na tym, że problem został oficjalnie nazwany i wymaga decyzji: albo rząd wyjaśni, dlaczego taka konstrukcja jest konstytucyjnie i społecznie do obrony, albo będzie musiał przyznać, że państwo stworzyło świadczenie o nierównym skutku. Nie chodzi o odbieranie dodatku osobom, które go otrzymały. Taki skrót byłby manipulacją. Chodzi o pytanie, czy państwo nie powinno objąć podobną logiką wsparcia także tych osób, które spełniają kryterium najcięższej niesamodzielności, ale nie mieszczą się w definicji renty socjalnej. Jeśli władza mówi o sprawiedliwości społecznej, musi umieć odpowiedzieć, dlaczego dwie osoby wymagające stałej pomocy mają dostawać skrajnie różne wsparcie.

Po pierwsze, dodatek dopełniający jest powiązany z rentą socjalną. Po drugie, jego kwota od marca 2026 r. wynosi 2704,71 zł brutto. Po trzecie, MRPiPS podaje, że renta socjalna od marca 2026 r. wynosi 1978,49 zł. Po czwarte, RPO wskazuje, że poza dodatkiem pozostają osoby z niepełnosprawnościami będące w podobnej sytuacji niesamodzielności, jeżeli pobierają inne świadczenia rentowe.

Po piąte, RPO mówi o istotnej dysproporcji wysokości świadczeń. Wskazuje, że łączne świadczenia osób z dodatkiem dopełniającym mogą znacznie przewyższać wysokość renty z tytułu niezdolności do pracy. Po szóste, Rzecznik podnosi ryzyko naruszenia konstytucyjnej zasady równego traktowania i sprawiedliwości społecznej. To nie jest język publicysty, tylko instytucji stojącej na straży praw obywatelskich.

Niespójność leży między deklarowanym celem a konstrukcją świadczenia. Jeżeli celem jest wsparcie osób z najcięższą niepełnosprawnością i niesamodzielnością, to pierwszym pytaniem państwa powinno być: w jakiej sytuacji faktycznej jest człowiek. Tymczasem w praktyce kluczowe staje się pytanie: z jakiego tytułu pobiera rentę. To administracyjnie wygodne, ale społecznie trudne do obrony.

RPO trafnie pokazuje skutek: osoba, która stała się niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji w późniejszym wieku, mimo opłacania składek emerytalno-rentowych, może być w gorszej sytuacji niż osoba z niepełnosprawnością od dzieciństwa. Nie dlatego, że jej potrzeby są mniejsze. Nie dlatego, że wymaga mniej wsparcia. Dlatego, że system przypisał ją do innej szuflady.

Mechanizm jest prosty. Państwo tworzy nowy dodatek, wiąże go z rentą socjalną i komunikuje jako wsparcie dla osób najbardziej potrzebujących. Kryterium wygląda klarownie: renta socjalna plus całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji. Ale za tą klarownością ukrywa się luka. Są osoby, które spełniają faktyczny warunek niesamodzielności, lecz nie mają renty socjalnej, bo ich historia życiowa i ubezpieczeniowa jest inna.

W efekcie system nie porównuje przede wszystkim potrzeb, lecz statusy. Jednej osobie mówi: twoja niesamodzielność kwalifikuje cię do dodatku. Drugiej, w podobnej sytuacji zdrowotnej, mówi: twoja niesamodzielność jest prawdziwa, ale formalnie jesteś w innym systemie świadczeń. Tak powstaje nierówność, której nie widać na konferencji prasowej, ale widać ją w portfelu i rachunkach za codzienną opiekę.

To jest szczególnie dotkliwe, bo mowa o grupie ludzi, którzy często nie mają siły ani zasobów, by prowadzić wieloletnie spory z państwem. Osoba niesamodzielna nie analizuje subtelności systemu rentowego. Ona pyta, czy wystarczy na leki, opiekę, dojazdy, rehabilitację i podstawowe życie. Jeżeli państwo odpowiada językiem tytułów świadczeniowych, to znaczy, że władza zgubiła człowieka w tabeli.

Narracja rządu jest łatwa do zbudowania: wprowadziliśmy ważne świadczenie, zwiększamy wsparcie, pomagamy osobom z niepełnosprawnościami. To prawda, ale nie cała prawda. Pomoc dla jednej grupy nie zamyka pytania o tych, których system pominął. Właśnie tutaj pojawia się mechanizm politycznej półprawdy: pokazuje się beneficjenta dodatku, ale znika osoba w podobnie trudnej sytuacji, która dodatku nie dostanie.

To nie jest zarzut, że rząd nie zrobił nic. Zarzut jest poważniejszy: rząd mógł zrobić coś ważnego w sposób nierówny. W polityce społecznej takie błędy są szczególnie groźne, bo władza może chwalić się wysoką kwotą świadczenia, a jednocześnie nie odpowiadać na pytanie, dlaczego podobna niesamodzielność nie oznacza podobnego wsparcia.

Manipulacyjny potencjał tej sprawy polega na odwróceniu uwagi od konstrukcji kryterium. Zamiast rozmawiać o równości, można mówić o tym, że przecież część ludzi dostała więcej. Ale państwo prawa nie ocenia świadczenia tylko po tym, czy komuś pomogło. Ocenia je także po tym, czy nie stworzyło arbitralnej granicy między ludźmi w podobnym położeniu.

To ważne, bo dotyczy najbardziej podstawowego doświadczenia obywatela wobec państwa: czy system widzi człowieka, czy tylko jego rubrykę. Osoby niesamodzielne nie powinny konkurować ze sobą o uznanie własnej krzywdy. Nie powinno być tak, że jeden typ niepełnosprawności i jedna ścieżka rentowa otwierają drzwi do wysokiego dodatku, a inna ścieżka zostawia człowieka z niższym wsparciem, mimo podobnych kosztów życia.

To ważne również dla zaufania do polityki społecznej. Jeżeli rząd buduje świadczenia przez doszywanie kolejnych dodatków do wybranych systemów, zamiast projektować wsparcie według realnych potrzeb, powstaje państwo łat i wyjątków. Dla urzędu to może być prostsze. Dla obywatela to jest labirynt, w którym sprawiedliwość zależy od daty, diagnozy, historii ubezpieczenia i nazwy świadczenia.

Po pierwsze, MRPiPS powinno publicznie odpowiedzieć, ile osób pobiera dodatek dopełniający, ile wynosi łączny koszt świadczenia i ile osób z całkowitą niezdolnością do pracy oraz samodzielnej egzystencji pozostaje poza dodatkiem z powodu pobierania innych rent. Bez tej liczby spór będzie prowadzony na poziomie deklaracji, a nie realnej skali problemu.

Po drugie, trzeba sprawdzić, czy rząd analizował wariant rozszerzenia dodatku według kryterium niesamodzielności, a nie tylko według prawa do renty socjalnej. Po trzecie, potrzebna jest analiza skutków finansowych i konstytucyjnych. Po czwarte, warto porównać sytuację osób z systemu powszechnego, rolniczego i zaopatrzeniowego. RPO wskazuje właśnie na te obszary, gdzie podobna sytuacja życiowa może prowadzić do zupełnie różnych świadczeń.

Moim zdaniem ta sprawa pokazuje typową słabość polskiej polityki społecznej: rząd potrafi stworzyć świadczenie, które dobrze wygląda w komunikacie, ale nie potrafi od razu uczciwie odpowiedzieć na pytanie o granice. Komu pomagamy? Dlaczego właśnie im? Kto zostaje poza systemem? Czy granica jest moralnie i konstytucyjnie do obrony? Bez tych pytań nawet potrzebna pomoc może stać się źródłem nowej niesprawiedliwości.

Najbardziej uderzające jest to, że mówimy o ludziach, których życie i tak jest już wystarczająco trudne. Państwo nie powinno im dokładać kolejnej lekcji administracyjnej: twoja niesamodzielność jest uznana, ale nie w tym formularzu. To brzmi jak urzędowy absurd, ale dla konkretnego człowieka oznacza różnicę między rachunkiem zapłaconym a rachunkiem odłożonym na później.

Jeżeli resort nie przedstawi przekonującego uzasadnienia, sprawa może rozwinąć się w poważny spór konstytucyjny i społeczny. Skargi obywateli mogą trafiać dalej do RPO, sądów i organizacji reprezentujących osoby z niepełnosprawnościami. Politycznie temat jest wrażliwy, bo dotyczy grupy, wobec której władza bardzo często deklaruje empatię, ale bywa mniej konkretna, gdy trzeba poprawić konstrukcję prawa.

Jeżeli rząd zdecyduje się na korektę, będzie musiał rozwiązać trudny problem finansowy: każde rozszerzenie świadczenia kosztuje. Ale właśnie od tego jest odpowiedzialna polityka publiczna, żeby nie zasłaniać się kosztem, gdy stawką jest równość ludzi w podobnej sytuacji życiowej. Budżet nie jest argumentem za dowolnym różnicowaniem. Jest argumentem za uczciwym pokazaniem skali i priorytetów.

Najbardziej bezradny obywatel nie powinien przegrywać z definicją świadczenia. Jeżeli państwo widzi niesamodzielność dopiero wtedy, gdy pasuje ona do właściwego rodzaju renty, to problem nie jest w obywatelu. Problem jest w państwie, które pomyliło sprawiedliwość z księgowaniem krzywdy.