Powódź 2024 już była. NIK: Dzisiaj byli byśmy gotowi na żywioł ?

Co pokazują dokumenty? Kontrola NIK objęła osiem gmin województwa opolskiego w okresie od 26 września do 30 grudnia 2025 r., a więc już po prawdziwym teście, jakim była wrześniowa powódź 2024 r. To ważne: inspektorzy nie sprawdzali teoretycznych przygotowań do hipotetycznej katastrofy, lecz to, co samorządy zrobiły po zdarzeniu, które miało już swoją wodę, swoje ewakuacje i swoje rachunki za odbudowę. We wszystkich ośmiu jednostkach stwierdzono nieprawidłowości.

Trzy oceniono pozytywnie, w pięciu zastosowano oceny opisowe, ale sam rozrzut uchybień był znaczący. NIK pisała o braku rzetelnych analiz potrzeb, zróżnicowanym i często niekompletnym wyposażeniu magazynów przeciwpowodziowych, nieaktualizowanych planach zarządzania kryzysowego oraz niedostatecznym utrzymaniu urządzeń melioracyjnych. To nie są egzotyczne szczegóły administracji.

To jest alfabet bezpieczeństwa na terenach zalewowych. Najbardziej wymowna jest historia magazynów. Wszystkie gminy formalnie je miały, ale w czterech nie przeprowadzono udokumentowanej analizy, która pozwoliłaby określić ich minimalną zawartość, a w kolejnych dwóch zapotrzebowanie sprowadzało się jedynie do listy rzeczy bez wyjaśnienia, jak ją ustalono. W jednym magazynie były wyłącznie worki przeciwpowodziowe; gdzie indziej także osuszacze, nagrzewnice, agregaty, pompy, odzież ochronna, namioty i śpiwory.

Magazyn istniał więc zawsze, lecz nie wszędzie równie wiadomo było, dlaczego wygląda właśnie tak. W czterech jednostkach stwierdzono braki względem przyjętego stanu magazynowego, w tym wynikające z opieszałego odtwarzania zasobów zużytych podczas powodzi we wrześniu 2024 r. Ponad rok po katastrofie część gmin nadal nie uzupełniła produktów powszechnie dostępnych i niedrogich: worków, łopat, szpadli, kamizelek ratunkowych, woderów czy grzejników elektrycznych. W wystąpieniu pokontrolnym dotyczącym Krapkowic NIK wskazała wprost brak rzetelnego uzupełnienia m.in. worków, łopat, woderów, racji żywnościowych i plandek.

Gdy po roku nadal brakuje łopaty, problem przestaje być pogodowy. Jeszcze mocniejszy jest wątek planów. W siedmiu z ośmiu gmin stwierdzono zaniechania w ich aktualizacji lub przekroczenia terminów. Zgodnie z ustawą plany zarządzania kryzysowego powinny być aktualizowane systematycznie, a cykl planowania nie może przekraczać dwóch lat. Tymczasem wiele dokumentów nie było odświeżanych od 2018 lub 2019 r., a w skrajnym przypadku od 2011 r. W planach brakowało odniesienia nie tylko do samej powodzi z września 2024 r., ale także do COVID-19, zagrożeń hybrydowych, suszy czy skutków zmian klimatycznych.

NIK wskazała także błędy merytoryczne, brak map zagrożenia powodziowego, brak ćwiczeń i nieutrzymywane w należytym stanie rowy melioracyjne oraz przepusty. W sześciu gminach plany zawierały braki albo były niespójne z innymi dokumentami bezpieczeństwa. Część rowów była porośnięta wysoką roślinnością, część przepustów niedrożna. To wszystko razem tworzy bardzo czytelny obraz: powódź przyszła już raz, ale nie wszędzie została przetłumaczona na nowe procedury. Gdzie pojawia się luka? Pierwsza luka tkwi w samym prawie. NIK uznała, że obowiązujące przepisy zbyt zdawkowo określają zadania gmin, pozostawiając za dużą swobodę co do tego, jak ma wyglądać magazyn przeciwpowodziowy i plan ochrony przed powodzią.

Efekt jest przewidywalny: jedna gmina analizuje ryzyko, konsultuje potrzeby i dzieli wyposażenie na podstawowe oraz docelowe, inna zadowala się listą zakupów, a jeszcze inna trzyma niemal sam stos worków. To trochę tak, jakby przepisy drogowe mówiły tylko, że samochód ma mieć 'jakieś hamulce'. Druga luka dotyczy pamięci instytucjonalnej. Powódź z 2024 r. powinna była być aktualizacją systemu wymuszoną przez rzeczywistość. Tymczasem w planach wielu gmin w ogóle jej nie uwzględniono. Jeżeli dokument bezpieczeństwa nie potrafi wchłonąć najnowszego kryzysu, zachowuje się jak podręcznik, który po pożarze nadal omawia tylko teorię iskry. Trzecia luka pojawia się między zakupem a gotowością.

Sam magazyn niczego nie gwarantuje, jeśli nikt nie umie obronić jego zawartości logiczną analizą, a zużyty sprzęt wraca na półki z rocznym opóźnieniem. W przypadku Krapkowic samorząd wyjaśniał, że czekał na środki z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, ale NIK odpowiedziała rzeczowo: skoro worki i łopaty zostały zużyte w czasie kryzysu, powinny być uzupełniane na bieżąco. Woda nie pyta, czy wniosek o dotację jest już po ocenie formalnej. Czwarta luka to planowanie bez ćwiczeń. NIK wskazała gminy, które nie przeprowadzały wymaganych ćwiczeń z zakresu zarządzania kryzysowego, w tym ewakuacji ludności.

To różnica podobna do tej między posiadaniem przepisu na chleb a rzeczywistym pieczeniem. Papier może być poprawny, ale dopiero praktyka pokazuje, czy wszyscy wiedzą, gdzie jest mąka, kto otwiera piekarnik i co zrobić, gdy zabraknie prądu. Piąta luka ma charakter infrastrukturalny i cichy. Rowy melioracyjne, rowy przydrożne i przepusty nie pojawiają się zwykle w przemówieniach o bezpieczeństwie, lecz to one często decydują, czy woda ma gdzie odpłynąć.

Jeżeli zarastają lub są niedrożne, każdy kolejny deszcz ma łatwiejszą drogę do tego, by znów zamienić mapę w komunikat kryzysowy. Kto zyskuje, kto płaci? Najpierw trzeba oddzielić dwie rzeczy. Z dokumentów NIK nie wynika, że wszystkie skontrolowane gminy były bezradne albo że niczego nie zrobiły po powodzi. Wprost przeciwnie: każda miała magazyn, a niektóre przygotowały dobre analizy i sprawne plany. Wynika natomiast, że poziom ochrony był nierówny, a mieszkańcy sąsiednich gmin mogli otrzymywać bardzo różną jakość bezpieczeństwa tylko dlatego, że prawo zostawiało za dużo dowolności. Zyskuje na dobrym przygotowaniu cała wspólnota lokalna, ale beneficjent braku standardów jest już trudniejszy do wskazania.

Krótkoterminowo samorząd może odkładać wydatki, procedury albo ćwiczenia, bo na co dzień nikt nie głosuje za drożnym przepustem tak entuzjastycznie jak za nowym boiskiem. Problem w tym, że powódź nie interesuje się kalendarzem wyborczym ani estetyką inwestycji. Płacą przede wszystkim mieszkańcy terenów zalewowych. To ich domy, sklepy, piwnice, drogi dojazdowe i szkoły stają się pierwszym testem słabości planu. Jeśli magazyn nie ma tego, czego naprawdę potrzeba, a plan nie odzwierciedla najnowszego ryzyka, obywatel płaci nie tylko wodą w mieszkaniu, lecz także dłuższym chaosem, słabszą ewakuacją i większą zależnością od improwizacji. Płacą też służby i ochotnicy.

Im mniej rzetelnie przygotowany jest samorząd, tym więcej musi nadrobić człowiek w kaloszach, często pod presją czasu i z użyciem tego, co akurat jest pod ręką. Dobre przygotowanie jest po to, żeby bohaterstwo było potrzebne rzadziej, nie częściej. Państwo, które zbyt łatwo liczy na heroizm obywateli, w praktyce przerzuca na nich koszt własnej zwłoki. Wreszcie płaci budżet publiczny. Każda niedrożność, każde spóźnione uzupełnienie, każda nieaktualna mapa zwiększają ryzyko, że przyszły kryzys będzie droższy. To jak odkładanie wymiany opony, bo przecież samochód jeszcze jedzie. Do pierwszego gwałtownego hamowania wszystko wygląda rozsądnie. Co jest faktem, a co wymaga dalszego sprawdzenia?

Faktem jest, że kontrola objęła osiem gmin województwa opolskiego i że we wszystkich stwierdzono nieprawidłowości. Faktem jest, że cztery gminy nie wykonały udokumentowanej analizy potrzeb magazynu przeciwpowodziowego, w czterech wystąpiły braki wyposażenia, a w siedmiu stwierdzono uchybienia dotyczące aktualizacji planów zarządzania kryzysowego. Faktem jest również, że część planów nie była aktualizowana od 2018 lub 2019 r., a jeden od 2011 r. Faktem jest, że NIK wskazała brak uwzględnienia nowych zagrożeń, w tym powodzi z września 2024 r., COVID-19, suszy i zagrożeń hybrydowych. Faktem jest także, że w sześciu jednostkach plany zawierały błędy, braki albo niespójności z innymi dokumentami, w dwóch nie przeprowadzano wymaganych ćwiczeń, a w części gmin rowy i przepusty nie były utrzymywane w należytym stanie.

Nie ma jednak podstaw, by pisać, że konkretna szkoda z września 2024 r. wynikała wprost z później wykrytych uchybień planistycznych albo że każda gmina była źle przygotowana. Kontrola była regionalna i obejmowała osiem jednostek. Tekst powinien więc unikać przesadnego rozszerzenia ustaleń na cały kraj, dopóki nie zostaną pozyskane porównywalne dane z innych województw. Dalszego sprawdzenia wymaga właśnie skala zjawiska poza Opolszczyzną. Warto pozyskać analogiczne informacje od wojewodów, gmin szczególnie dotkniętych powodzią z 2024 r. oraz Wód Polskich: stan magazynów, daty aktualizacji planów, mapy ryzyka, harmonogramy ćwiczeń, drożność rowów i zakres odbudowy infrastruktury.

Dopiero wtedy będzie można odpowiedzieć, czy Opolskie jest wyjątkiem, czy raczej pierwszym wyraźnie opisanym fragmentem większego wzoru. Sprawdzenia wymaga też wykonanie wniosków pokontrolnych. Czy gminy uzupełniły magazyny, zaktualizowały plany i wprowadziły ćwiczenia? Czy ustawodawca rzeczywiście doprecyzuje minimalne standardy? Czy państwo po powodzi 2024 r. zbudowało system, który lepiej pamięta wodę niż archiwum? Dlaczego zwykły obywatel powinien to zrozumieć? Bo powódź nie jest zjawiskiem abstrakcyjnym dla mieszkańca terenów zalewowych. Jest wodą pod drzwiami, nocą spędzoną na piętrze, drogą odciętą od szkoły, sklepem bez prądu i domem, którego zapach długo po opadnięciu fali przypomina, że kryzys nie kończy się wraz z konferencją prasową.

Jeżeli po takim doświadczeniu urząd nadal działa według planu sprzed kilkunastu lat, mieszkaniec ma prawo zapytać, co właściwie zostało zapamiętane. Bo magazyn przeciwpowodziowy to nie jest magazyn symboliczny. Nie powinien przypominać domowej szuflady 'różne', w której obok latarki leży stary kabel i trzy śrubki niewiadomego pochodzenia. Jego zawartość musi wynikać z analizy konkretnego terenu, liczby zagrożonych ludzi, rodzaju cieków wodnych i możliwego przebiegu akcji ratunkowej. Bo bezpieczeństwo lokalne bardzo często przegrywa z rzeczami bardziej widowiskowymi. Nowa hala sportowa ma wizualizację. Dobrze utrzymany przepust zwykle nie. Aktualizacja planu kryzysowego nie da się łatwo przeciąć nożyczkami na otwarciu.

A jednak to właśnie te nudne, mało fotogeniczne obowiązki decydują, czy podczas następnej ulewy samorząd będzie działał według scenariusza, czy według pamięci najstarszego pracownika. Bo brak minimalnych standardów oznacza, że poziom ochrony może zależeć bardziej od jakości konkretnego urzędu niż od skali ryzyka. Dwóch mieszkańców po przeciwnych stronach tej samej rzeki może żyć w podobnym zagrożeniu, ale pod opieką zupełnie inaczej przygotowanych gmin. To trudno obronić zarówno logicznie, jak i moralnie. I wreszcie dlatego, że klimat nie będzie uprzejmie czekał, aż administracja skończy uzupełniać segregatory. Im częstsze stają się gwałtowne zjawiska, tym bardziej plan z 2011 r. przypomina mapę świata sprzed odkrycia nowych kontynentów: ma wartość historyczną, ale nie powinien prowadzić ludzi przez współczesny kryzys.

Co powinny wyjaśnić instytucje? Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwo Klimatu i Środowiska, wojewodowie oraz same gminy powinny najpierw odpowiedzieć, czy po kontroli uzupełniono magazyny, zaktualizowano plany i przeprowadzono ćwiczenia tam, gdzie ich brakowało. Jeżeli nie, trzeba wyjaśnić dlaczego ponad rok po realnej powodzi część elementarnych obowiązków nadal czekała na wykonanie. Drugie pytanie dotyczy prawa. Czy rząd zamierza wprowadzić jednolite minimalne standardy dla magazynów przeciwpowodziowych i planów operacyjnych ochrony przed powodzią, tak jak rekomendowała NIK? Jeżeli życie, zdrowie i mienie mieszkańców zależą dziś od uznaniowości gmin, to nie jest już tylko problem samorządowej autonomii, lecz równości bezpieczeństwa.

Trzecia grupa pytań powinna trafić do Wód Polskich i władz lokalnych. Które rowy, przepusty i urządzenia melioracyjne po powodzi nadal wymagają naprawy? Kto odpowiada za ich bieżące utrzymanie i jakie są harmonogramy? Czy mapy ryzyka zostały zaktualizowane po zmianach infrastrukturalnych i przebiegu ostatniej powodzi? Wreszcie potrzebna jest odpowiedź systemowa: jak państwo zamierza mierzyć to, czy po katastrofie naprawdę się uczy.

Liczbą konferencji? Wniosków o dotacje? Czy może datą ostatniej aktualizacji planu, stanem magazynu, liczbą przeprowadzonych ćwiczeń i drożnością rowu, który przy następnym deszczu będzie ważniejszy niż niejeden raport?